Don Olayı Nedir ve Nasıl Önlenebilir?
Don, hava sıcaklığının donma derecesinin (0 °C) altına düşmesiyle su buharının donması sonucu ortaya çıkan bir iklim olayıdır. Özellikle kış ve ilkbahar aylarında gerçekleşen don hadiseleri, geniş tarım alanlarında ciddi zararlara neden olmaktadır.
Karadeniz Bölgesi ve Don Riski
Karadeniz Bölgesi’nde don olayları genellikle Kasım ayının başlarından Nisan ayının ortalarına kadar gözlemlenir. Fındık üretiminde; dallar, dalcıklar ve gövdeler ile erkek (püs) ve dişi (karanfil) çiçekler ekstrem sıcaklıklar dışında sonbahar ve kış donlarından çok fazla zarar görmez. Ancak tomurcukların açıldığı, sürgünlerin geliştiği ve çotanak taslaklarının oluştuğu dönemde, ilkbahar donları büyük zararlara yol açabilir.
Don Zararını Etkileyen Faktörler
- Düşük sıcaklığın şiddeti
- Düşük sıcaklığın süresi
- Sıcaklığın düşme hızı
- Bitkinin cinsi ve organı
- Mevsim koşulları
Radyasyon (Kırağı) Donları
Radyasyon donları, açık ve bulutsuz gecelerde toprak yüzeyinin hızlı soğuması sonucunda meydana gelir. Bitkilerin hücre suyunun donmasıyla hücre zarları zarar görür ve bitkiler zarar görür veya ölür. Bitkilerin dona dayanıklılıkları, gövde gibi olgunlaşmış organlarda daha yüksek, genç meyvelerde ise düşüktür.
Don Zararı ve Rakım İlişkisi
Don zararının başladığı kritik sıcaklıklar rakıma bağlı olarak şöyledir:
| Bölge / Ay | Şubat | Mart | Nisan |
|---|---|---|---|
| Sahil Kol (0-250 m) | -4°C | -3°C | -2°C |
| Orta Kol (251-500 m) | -6°C | -5°C | -4°C |
| Yüksek Kol (501-750 m) | -8°C | -7°C | -4°C |
Don Zararı Nasıl Önlenir?
Don olaylarının zararlarını önlemek için çeşitli fiziksel ve kültürel önlemler alınabilir:
Fiziksel Önlemler
- Örtü Kullanımı: Bitki veya toprağın üzeri plastik, hasır vb. örtülerle örtülerek ısı kaybı önlenir.
- Dumanlama: Sap, saman, fındık zurufu gibi maddeler yakılarak oluşturulan dumanla radyasyon ısı kaybı azaltılır.
- Yapay Sisleme: Atmosferde sis oluşturularak ısı kaybı önlenir.
- Sulama ve Yağmurlama: Don öncesinde arazinin sulanması veya yağmurlama ile atmosfer nem oranının artırılması sağlanır.
- Buhar Püskürtme: Su buharı püskürtülerek atmosferin nem oranı yükseltilir.
- Havayı Karıştırma: Vantilatörlerle hava sirkülasyonu sağlayarak toprak yüzeyinde sıcaklığın korunması sağlanır.
- Isıtma: Bahçe ve arazilerde yakıt veya elektrik kullanılarak ısıtma yöntemleri uygulanır.
Kültürel Önlemler
- Don tehlikesi yüksek bölgelerde dona dayanıklı bitkiler tercih edilir.
- İlkbaharda geç uyanan bitki türleri yetiştirilir.
- Erken gelişmeyi teşvik eden faaliyetlerden kaçınılır.
- Soğuk hava akımlarının geldiği yönlere ağaçlandırma yapılarak rüzgar perdeleri oluşturulur.
- Dondan koruyucu hormonlar kullanılabilir.
Don Önleyici Sistemlerin Önemi
Don önleyici mekanizasyon yöntemlerinin geliştirilmesi, emek yoğun çalışmaların teknoloji odaklı hale gelmesi açısından kritik öneme sahiptir. Ancak yüksek enerji ve yatırım maliyetleri nedeniyle yerli üretim sistemleri geliştirilip çiftçilerle buluşturulmalıdır. Ülkemizin tarım ürünlerinin dondan korunmasında bu tür yerli çözümlerin desteklenmesi ekonomiye büyük katkılar sağlayacaktır.
Editör: Ziraat Müh. Tarık ARICAN